ویژگی شعرهای مناسب برای کودک

مریم جلالی

امروزه ادبیات کودک و جایگاه آن در مجموعه ی موضوعات ادبی  توجه بسیار ی از ادیبان و ادب پروران  را به خود جلب کرده است. در این میان گروهی نیز سعی داشتند که برای کودکان  شعر بسرایند.

در گذشته غالبا اشعار کودک جنبه های آموزشی و اخلاقی داشت؛ با جا افتادن مقوله ی ادبیات کودکان رویکردهای تازه ای نسبت به مبحث شعر کودک مطرح گردید که همچنان  در نقد کتاب های منظوم کودکان به عنوان معیارهای مناسب مورد استفاده قرار می گیرد.

با تعریف روشنی از شعر کودک ،می توان ساده تر  حوزه ی بررسی را تعیین کرد. ادبيات كودكان ادبياتى است كه برای کودک لذت  ایجاد کند ، يعنى كودك بتواند با اثر ادبی  رابطه برقرار کند  و اثر را  دوست داشته باشد و آن را بفهمد . بنابراین تمام آثار ادبی که در قالب و فرم ادبیات کودک ارائه شده ، اما مخاطبین آن کودکان نیستند ،از این دایره تقریبا خارج می شوند .

باید توجه داشت که  جنس کودک،سن ، دايره  ی واژگان،  تخيل، فرم و قالب در  تكوين اثر ادبی  كودك بسیار مهم است .در این میان عده ای از ارزش گذاران ادبی، به محتوا و عده ای نیز به رعایت فرم ،در این نوع، توجه کرده اند .

شعر کودک از جمله مواردی است که نظر بسیاری از خلاقان ادبی را به خود جلب کرده است و می توان به صراحت گفت که این نوع ادبی ،جایگاه ویژه ای را در ادبیات به خود اختصاص داده است و مخاطبین آن تمام  کودکانی هستند که روزی بزرگ خواهند شد. در تحقیق میدانی که در زمینه ی جذّابیّت ژانرهای داستانی برای کودکان گروه سنّی «الف» انجام شده است، از میان 100 کودک 3 تا 6 ساله 73 کودک به متون منظوم و موزون کوتاه - در قیاس با متون منثور - علاقه مند بودند.

برای یک خالق اثر مهم و ضروری است که به اهداف مطرح شده در زمینه ی اثر تسلط داشته باشد، تا به سوی موفقیت پیش برود.

سرودن شعر کودک می تواند اهداف مختلفی داشته باشد از جمله:

1-ایجاد لذت برای کودک .با توجه به اهمیت این موضوع  ، ضروری است از دریچه ی ذهن کودک به بحث لذت نگریست و به نیاز های او به طور مستقل توجه کرد

2-خلق شعر کودک ،برای کودک.محور عملکرد شاعر در حوزه ی کودک است ،اگر مخاطب کودک در نظر گرفته نشود  ،بحث در زمینه ی شعر کودک نیز منتفی خواهد بود.

3-آشنایی کودک با ادبیات نرم و به نوعی زبان آموزی غیر مستقیم.در سرودن شعر کودک تو جه به ادبیات نرم بسیار مهم است چون با خواندن شعر ،واژه ها ،عینا در ذهن کودک  جایگزین و یا اصلاح می شوند و دایره ی کا رآیی واژه  های او وسیع تر می شود.

4- القا ء برخی مفاهیم تربیتی به کودک از طریق شعر . شعر به دلیل آهنگین بودن غالبا  توجه کودکان را به خود جلب کرده است و  گاهی  کودکان  سعی در به خاطر سپردن شعر دارند. می توان با استفاده از این ابزار بسیاری از مفاهیم تربیتی را به کودک القاء کرد.

مهم این است که شعر مناسب  کودک و نوجوان  باید بتواند به کمک واژه ها و ترکیبات نشاط ،حرکت و جنبش در کودک ایجاد کند. کودک در چنین فضایی رشد می کند و از خواندن شعر لذت می برد.  

از سویی دیگر اشعاری که در آن از عناصر طبیعت مانند باران و گل و آسمان و... استفاده شده است بیش تر نظر کودکان را به خود جلب می کند ؛ علت اساسی این توجه  ماهیت کودکی است چراکه اولین چیزی که در عالم هستی  کودک رامجذوب خود می کند درک محسوسات و ملموسات است.

نمونه :

سنگ و سنگ و سنگ

کوهسارها

شر و شر و شر

آبشارها

صاف و صاف و صاف

جویبارها

سبز و سبز و سبز

کشتزارها.

باز و باز و باز

چشم آفتاب

شاد و شاد و شاد

خنده های آب

شاخه ها و باد

تاب و تاب و تاب

سایه ها و خاک

خواب و خواب و خواب (کیانوش  )

لازم است اشعار کودکان  در دایره ی فهم و درک  آنان باشد  زیرا اگر در این مجموعه نگنجد  نمی تواند وارد قلمرو ذهن کودک شود.بهترین شاعر کودکان کسی است که اشعارش  بتواند متناسب با نیازهای بچه های  دوره و زمان  خود باشد. در این صورت شاعر علاوه بر به کارگیری مفاهیم نزدیک به ذهن کودک ، از واژه ها و ترکیباتی استفاده می کند که مقارن و متناسب با دوره ی زندگی کودکان است.

 باید اضافه کرد اشعار کودکان گروه سنی الف هر چه تخیلی تر باشد زیباتر خواهد بود و اگر احیانا مطالب آموزشی در آن قرار گرفته لازم است که با بیانی کاملا غیر مستقیم به کودک انتقال یابد.  

نمونه:

مرغ قشنگم

قدقد قدا کرد

از توی لانه

من را صدا کرد

در خانه پیچید

قدقدقدایش

یک مشت دانه

بردم برایش(شعبان نژاد)

نکته ی مهم دیگر کاربرد وزن شعر برای کودکان است . معمولا وزن های چرخشی از اوزان ساده ی شعری هستند که کودکان آن را راحت تر و سریع تر حفظ می کنند. در سرایش شعر برای کودک و نوجوان باید دقت داشت  که  وزن شعر طولانی نباشند.  بهترین تعداد ضرب آهنگ های شعر کودک غالبا  در یک بیت سه یا چهار ضربی است.

 وزن ،نظم و آهنگي است كه از تناوب وتوالي حروف با حرکات حاصل می شود.(5) . بنابرین موسيقي و آهنگي كه در اشعار وجود دارد همان وزن است. و البته باید  یاد آور شد كه وزن شعر فارسي،  وزن كمّي است و  مبتنی بر كوتاه و بلندي هجا هاست. در شعر کودک ،صور تقطیع هجایی ،به افاعیل عروضی  برگردانده می شود . امتیاز تنظیم افاعیل در آن است که با شنیدن هر رکن ،وزنی که از (ف ع ل)عروضی ساخته می شود در ذهن القاء می شود که منافاتی با عروض هجایی جدید نیز ندارد.(6) .

مثال:

چشمم را،می بندم/مفعولن مفعولن

چشمت را می بندی /مفعولن مفعولن

ها ها ها می خندم/مفعولن مفعولن

هاهاها می خندی /مفعولن مفعولن)(رحماندوست )

اما اگر بخواهیم شعر کودک را صرفا شعر هجایی در نظر بیاوریم ، به بیراهه رفته ایم  چون در این نوع از شعر ، از طرفی كلماتی دیده می شود  كه متكي بر عروض سنتی ، نقشی را به  عهده دارند, و  از سویی دیگر  توجه شاعر  به رعایت قافیه را ، نمی توان نادیده گرفت .حال آنکه ،  در شعر هجایی فقط تساوی هجاها مهم است ، بدون در نظر آوردن هجای بلند یا کوتاه . بدیهی است که شعر هجایی به شکل مطلق، در اشعار کودک مصداق کلی  ندارد.

یکی از عوامل ایجاد موسیقی در شعر کودک« تکرار» است.« تکرار» با چینش حروف ، کلمات و واژگان در ساختار شعر، ارتباط مستقیم دارد.

این بحث نه تنها در موسیقی شعر مطرح می شود بلکه به عنوان یک آرایه ی ادبی  جزو  محور های کلام ادبی به شمار می آید ؛

نمونه :

بیل بیل و بیلچه

گلها کاشتند تو باغچه

یاس یاس یاسمن

عطرش می آد واسه من

چین چین دامنها

  نشسته رو چمنها(زنگنه)

 در واقع دو  رکن اصلی شعر کودک که سبب می شود شعر برای او لذت بخش شود، وجود تخیل و تغزل یا به عبارتی موسیقی در شعر است.